16 juin 2014

“Lời chứng” (marturia) và “làm chứng” (martureô) trong Tin Mừng Gio-an



Bài viết tiếng Pháp:

Email: josleminhthong@gmail.com
Ngày 16 tháng 06 năm 2014.

Nội dung

I. Danh từ “lời chứng” (marturia)
   1. Lời chứng của Gio-an Tẩy Giả (1,7.19; x. 5,36)
   2. Lời chứng của Đức Giê-su
   3. Các lời chứng trong đoạn văn 5,31-39
       a) Lời chứng của Đức Giê-su (5,31)
       b) Lời chứng của Chúa Cha (5,32 // 5,37)
       c) Lời chứng của người phàm (5,34)
       d) Lời chứng qua việc Đức Giê-su đã làm (5,36)
       e) Những lời chứng của Kinh Thánh (5,39)
   4. Lời chứng của Đức Giê-su và của Cha (8,13.17-18)
      a) Lời chứng của Đức Giê-su về chính mình (8,13-14)
      b) Lời chứng của hai người: Đức Giê-su và Cha (8,17-18)
   5. Lời chứng của môn đệ Đức Giê-su yêu mến (19,35; 21,24)
      a) Lời chứng dưới chân thập giá (19,35)
      b) Lời chứng qua bản văn (21,24)
II. Động từ “làm chứng” (martureô)
   1. Ai làm chứng? (30 lần)
   2. Điều gì làm chứng? (3 lần)
III. Kết luận


I. Danh từ “lời chứng” (marturia)

Danh từ “lời chứng” (marturia) xuất hiện 14 lần trong Tin Mừng Gio-an ở các nơi: 1,7.19; 3,11.32.33; 5,31.32.34.36; 8,13.14.17; 19,35; 21,24. Đề tài này sẽ được trình bày trong năm mục: (1) Lời chứng của Gio-an Tẩy Giả (1,7.19; x. 5,36), (2) Lời chứng của Đức Giê-su, (3) Các lời chứng trong đoạn văn 5,31-39, (4) Lời chứng của Đức Giê-su và của Chúa Cha (8,13.17-18), (5) Lời chứng của người môn đệ Đức Giê-su yêu mến (19,35; 21,24).

   1. Lời chứng của Gio-an Tẩy Giả (1,7.19; x. 5,36)

Lời chứng của Gio-an Tẩy Giả được nói đến 2 lần ở 1,7.19. Tác giả sách Tin Mừng long trọng giới thiệu Gio-an Tẩy Giả và vai trò làm chứng của ông trong lời tựa Tin Mừng (1,1-18) ở 1,6-8: “6 Có một người được sai đến từ Thiên Chúa, tên ông là Gio-an. 7 Ông ấy đến làm chứng. Ông làm chứng về ánh sáng, để mọi người tin nhờ ông ấy. 8 Ông ấy không phải là ánh sáng, nhưng làm chứng về ánh sáng.” Ở 1,7 xuất hiện 1 lần danh từ “lời chứng” ở 1,7a: “Ông ấy đến làm chứng (houtos êlthen eis marturian)”, dịch sát: “Ông ấy đến vì (cho) lời chứng (he came for testimony).”

Sau khi kết thúc lời tựa ở 1,18, phần lời chứng của Gio-an Tẩy Giả mở đầu ở 1,19a như sau: “Và đây là lời chứng của Gio-an…” (1,19a). Lời chứng của Gio-an Tẩy Giả sẽ được Đức Giê-su nhắc lại trong bối cảnh tranh luận với những người Do Thái ở 5,33-36.

   2. Lời chứng của Đức Giê-su

Lời chứng của Đức Giê-su được nói đến ở 3,11. Người nói với Ni-cô-đê-mô: “A-men, a-men, Tôi nói cho ông: Điều chúng tôi đã biết, chúng tôi nói và điều chúng tôi đã thấy, chúng tôi làm chứng, và lời chứng của chúng tôi, các ông không đón nhận” (3,11). Trong câu này xuất hiện 1 lần động từ “làm chứng” (3,11b) và 1 lần danh từ “lời chứng” (3,11c). Điều lạ là Đức Giê-su dùng đại từ ngôi thứ nhất số nhiều “chúng tôi”: “Điều chúng tôi đã biết, chúng tôi nói và điều chúng tôi đã thấy, chúng tôi làm chứng” (3,11b). Có thể hiểu Đức Giê-su nói thay cộng đoàn các môn đệ, nghĩa là Đức Giê-su xác nhận lời chứng của cộng đoàn.

Trong mạch văn ch. 3, đoạn văn 3,31-36 là lời chứng của Gio-an Tẩy Giả nói về lời chứng của Đức Giê-su. Danh từ “lời chứng” xuất hiện ở 3,32.33. Gio-an Tẩy Giả nói về Đức Giê-su ở 3,31-33: “31 Đấng đến từ trên thì ở trên tất cả; kẻ bởi đất thì thuộc về đất và nói chuyện thuộc về đất. Đấng đến bởi trời [thì ở trên tất cả]; 32 điều Người đã thấy và đã nghe, Người làm chứng về điều ấy, và lời chứng của Người chẳng ai đón nhận. 33 Ai đón nhận lời chứng của Người thì xác nhận rằng: Thiên Chúa thì chân thật.” Lời chứng của Đức Giê-su xuất hiện 2 lần ở 3,32.33 trong kiểu nói: “lời chứng của Người”.

   3. Các lời chứng trong đoạn văn 5,31-39

Trong diễn từ tranh luận với những người Do Thái ở 5,19-47, Đức Giê-su nói đến một loạt lời chứng ở 5,31-39. Mở đầu là lời chứng của Đức Giê-su (5,31). Kế đến là lời chứng của Chúa Cha (5,32 // 5,37). Tiếp theo, Đức Giê-su nhắc lại lời chứng của Gio-an Tẩy Giả (5,33-36) và nói đến lời chứng lớn hơn lời chứng của Gio-an Tẩy Giả: Những việc Đức Giê-su đã làm (5,36). Cuối cùng là lời chứng của Kinh Thánh (5,39). Câu này không dùng danh từ “lời chứng” (marturia) mà dùng động từ “làm chứng” (martureô), chia ở lối động tính từ (participle) số nhiều, có nghĩa như danh từ: “Những lời chứng” (hai marturousai). Phần sau đây trích dẫn các câu để thấy rõ các lời chứng trên.

       a) Lời chứng của Đức Giê-su (5,31)

Các câu trích dẫn dưới đây thuộc phần diễn từ độc thoại của Đức Giê-su (5,19-47) trong bối cảnh tranh luận với những người Do Thái vì họ đang tìm cách giết Đức Giê-su (5,18a). Người thuật chuyện cho biết thái độ của những người Do Thái ở 5,18: “Vậy, vì điều này, những người Do Thái lại càng tìm Người để giết, vì Người không chỉ phá ngày sa-bát, nhưng còn nói Thiên Chúa là Cha của mình, tự cho mình ngang hàng với Thiên Chúa.” Cụm từ “vì điều này” gợi đến lời Đức Giê-su vừa nói ở 5,17: “Cha Tôi làm việc cho đến bây giờ, Tôi cũng làm việc.” Trong bối cảnh này, Đức Giê-su nói với những người Do Thái ở 5,31: “Nếu Tôi làm chứng về chính mình thì lời chứng của Tôi không thật.”

       b) Lời chứng của Chúa Cha (5,32 // 5,37)

Đức Giê-su nói tiếp ở 5,32: “Có Đấng khác là Đấng làm chứng về Tôi và Tôi biết rằng: Lời chứng mà Người làm chứng về Tôi là thật.” Câu này nói về lời chứng của Chúa Cha được làm rõ khi Đức Giê-su nói những người Do Thái ở 5,37-38: “37 Và Cha, Đấng đã sai Tôi, chính Người đã làm chứng về Tôi. Các ông đã không bao giờ nghe tiếng của Người, cũng chẳng thấy tôn nhan của Người; 38 và các ông không có lời của Người ở lại trong các ông, vì Đấng Người đã sai đến, chính các ông không tin vào Đấng ấy.”

       c) Lời chứng của người phàm (5,34)

Ở 5,33-35, Đức Giê-su nhắc lại lời chứng của Gio-an Tẩy Giả, trong đó Người nói về lời chứng của người phàm. Đức Giê-su nói với những người Do Thái ở 5,33-35: “33 Chính các ông đã cử người đến với Gio-an, và ông ấy đã làm chứng cho sự thật. 34 Phần Tôi, Tôi không nhận lời chứng do người phàm, nhưng Tôi nói những điều này để chính các ông được cứu. 35 Ông ấy là ngọn đèn được thắp lên và toả sáng, chính các ông đã muốn hoan hỷ một thời gian trong ánh sáng của ông ấy.” Cụm từ “lời chứng do người phàm” (5,34a) dịch sát: “lời chứng từ nơi con người (para anthrôpou)”.

       d) Lời chứng qua việc Đức Giê-su đã làm (5,36)

Đức Giê-su nói tiếp ở 5,36: “Nhưng Tôi, Tôi có lời chứng lớn hơn lời chứng của Gio-an, đó là những việc mà Cha đã ban cho Tôi để Tôi hoàn thành chúng. Chính những việc Tôi làm, làm chứng về Tôi rằng: Cha đã sai Tôi.” Những việc Đức Giê-su đã làm là lời chứng lớn hơn lời chứng của Gio-an Tẩy Giả. Nội dung của lời chứng là khẳng định Chúa Cha đã sai Đức Giê-su đến thế gian để cứu thế gian (3,16-17).

       e) Những lời chứng của Kinh Thánh (5,39)

Đức Giê-su nói với những người Do Thái ở 5,39-40:  “39 Các ông nghiên cứu Kinh Thánh, vì chính các ông nghĩ rằng trong đó có sự sống đời đời. Chính Kinh Thánh là những lời chứng về Tôi, 40 và các ông không muốn đến với Tôi để có sự sống.” “Những lời chứng (hai marturousai)” ở 5,39 là động tính từ số nhiều của động từ “làm chứng”, được dùng như danh từ có mạo từ (article) số nhiều: “hai marturousai”.

   4. Lời chứng của Đức Giê-su và của Cha (8,13.17-18)

Phần Đức Giê-su tranh luận với những người Pha-ri-sêu trong đoạn văn 8,13-18 có nói đến hai lời chứng: (a) Lời chứng của Đức Giê-su về chính mình (8,13-14) và (b) Lời chứng của hai người: Đức Giê-su và Cha (8,17-18).

      a) Lời chứng của Đức Giê-su về chính mình (8,13-14)

Người thuật chuyện cho biết tranh luận giữa những người Pha-ri-sêu và Đức Giê-su ở 8,13-14: “13 Những người Pha-ri-sêu nói với Người: “Ông làm chứng cho chính mình; lời chứng của Ông là không thật.” 14 Đức Giê-su trả lời và nói với họ: “Nếu chính Tôi làm chứng về mình lời chứng của Tôi là thật, bởi vì Tôi biết Tôi từ đâu tới và Tôi đi đâu. Nhưng các ông, các ông không biết Tôi từ đâu tới và Tôi đi đâu.” Trước đây Đức Giê-su đã nói với những người Do Thái ở 5,31: “Nếu Tôi làm chứng về chính mình thì lời chứng của Tôi không thật”, sau đó Đức Giê-su nói đến một loạt lời chứng như đã trình bày. Bây giờ, ở 8,13, những người Pha-ri-sêu chất vấn Đức Giê-su bằng chính câu Người đã nói với những người Do Thái ở 5,31.

Điều đáng lưu ý là ở 8,14, Đức Giê-su trả lời ngược với điều Người đã nói ở 5,31. Đức Giê-su trả lời ở 8,14a: “Nếu chính Tôi làm chứng về mình lời chứng của Tôi là thật, bởi vì Tôi biết Tôi từ đâu tới và Tôi đi đâu. Nhưng các ông, các ông không biết Tôi từ đâu tới và Tôi đi đâu.” Lý do làm cho “lời chứng của Đức Giê-su là thật” là vì Đức Giê-su biết Người từ đâu tới và sẽ đi đâu (8,14a); còn những người Pha-ri-sêu thì không biết Đức Giê-su từ đâu tới và đi đâu (8,14b). Vì thế họ chỉ xét đoán theo người phàm (8,15a) còn Đức Giê-su, sự xét đoán của Người là thật (8,16a).

      b) Lời chứng của hai người: Đức Giê-su và Cha (8,17-18)

Đức Giê-su nói với những người Pha-ri-sêu ở 8,17-18: “17 Trong Lề Luật của các ông có chép rằng: ‘Lời chứng của hai người là thật.’ 18 Chính Tôi là người làm chứng về mình, và Cha, Đấng đã sai Tôi, làm chứng về Tôi.” Vì lời chứng của Đức Giê-su có giá trị (8,14a), nên Người có thể làm chứng về chính Người. Người làm chứng thứ hai là Cha của Người.

   5. Lời chứng của môn đệ Đức Giê-su yêu mến (19,35; 21,24)

Người môn đệ Đức Giê-su yêu mến làm chứng hai lần trong Tin Mừng Gio-an: (a) Lần thứ nhất là lời chứng dưới chân thập giá (19,35) và (b) Lần thứ hai là lời chứng qua bản văn (21,24), được soạn giả nói tới vào cuối sách Tin Mừng.

      a) Lời chứng dưới chân thập giá (19,35)

Trong Tin Mừng Gio-an, người môn đệ Đức Giê-su yêu mến hiện diện dưới chân thập giá và đã làm chứng về tất cả những gì đã xảy ra, khi Đức Giê-su chết trên thập giá. Mục đích của lời chứng là để dẫn đến hành động “tin” như người thuật chuyện cho biết ở 19,35: “Người đã xem thấy [người môn đệ Đức Giê-su yêu mến], đã làm chứng, và lời chứng của người ấy là xác thực; và người ấy biết rằng mình nói sự thật để cả anh em nữa (độc giả), anh em tin.”

      b) Lời chứng qua bản văn (21,24)

Sách Tin Mừng Gio-an kết thúc với lời chứng của người môn đệ Đức Giê-su yêu mến ở 21,24. Đây là lời chứng được viết lại trong Tin Mừng. Soạn giả sách Tin Mừng viết ở 21,24: “Chính môn đệ này [người môn đệ Đức Giê-su yêu mến] là người làm chứng về những điều đó và  người đã viết những điều đó, và chúng tôi biết rằng lời chứng của người ấy là xác thực.” Trong câu trên, soạn giả sách Tin Mừng xác nhận tính xác thực của lời chứng của người môn đệ Đức Giê-su yêu mến (21,24c) với hai khía cạnh: (1) Người môn đệ Đức Giê-su yêu mến “là người làm chứng về những điều đó” (21,24a), nghĩa là những điều đã được thuật lại trong sách Tin Mừng;  và (2) Người môn đệ này “là người đã viết những điều đó”, nghĩa là đã để lại bút tích trong sách Tin Mừng.

Tóm lại, danh từ “lời chứng” (marturia) xuất hiện 14 lần trong Tin Mừng Gio-an để nói về 7 lời chứng:
(1) Lời chứng của Gio-an Tẩy Giả (2 lần: 1,7.19)
(2) Lời chứng của Đức Giê-su (6 lần: 3,11.32.33; 5,31; 8,13.14)
(3) Lời chứng của Chúa Cha (1 lần: 5,32)
(4) Lời chứng của người phàm (1 lần: 5,34)
(5) Lời chứng qua những việc Đức Giê-su làm (1 lần: 5,36)
(6) Lời chứng của hai người: Đức Giê-su và Cha (1 lần: 8,17)
(7) Lời chứng của người môn đệ Đức Giê-su yêu mến (2 lần: 19,35; 21,24).

Một lần ở 5,39 nói về: “Những lời chứng của Kinh Thánh”, nhưng không dùng danh từ “lời chứng” (marturia) mà dùng lối động tính từ của động từ “làm chứng” (martureô), chia ở số nhiều và có mạo từ (hai marturousai). Những lời chứng trên đây được làm rõ nhờ động từ “làm chứng” (martureô). 

II. Động từ “làm chứng” (martureô)

Động từ “làm chứng” (martureô) xuất hiện 33 lần và phân bổ như sau:

Ch. 1–4 (12 lần): 1,7.8.15.32.34; 2,25; 3,11.26.28.32; 4,39.44.
Ch. 5–8 (12 lần): 5,31.32a.32b.33.36.37.39; 7,7; 8,13.14.18a.18b.
Ch. 9–12 (2 lần): 10,25; 12,17.
Ch. 13–17 (3 lần): 13,21; 15,26.27.
Ch. 18–21 (4 lần): 18,23.37; 19,35; 21,24.

Trong 33 lần trên, 30 lần có chủ từ của động từ “làm chứng” là các nhân vật (xem mục “Ai làm chứng?” dưới đây); còn lại 3 lần nói về hai điều làm chứng cho Đức Giê-su (xem mục “Điều gì làm chứng?” dưới đây). Phần sau sẽ liệt kê chủ từ của động từ “làm chứng” bằng cách trả lời hai câu hỏi: (1) Ai làm chứng? và (2) Điều gì làm chứng?

   1. Ai làm chứng? (30 lần)

Phần này bổ túc cho đề tài “lời chứng” trên đây và có thêm những nhân vật làm chứng mới như “người ta”, “các môn đệ của Gio-an Tẩy Giả”, “Đấng Pa-rác-lê, Thần Khí sự thật”; “các môn đệ của Đức Giê-su” v.v… 11 nhân vật làm chủ từ của động từ “làm chứng”:

(1) Gio-an Tẩy Giả (7 lần): 1,7.8.15.32.34; 3,26; 5,33.
(2) Người ta (1 lần): 2,25.
(3) Đức Giê-su (10 lần):
      3,11.32; 4,44; 5,31; 7,7; 8,13.14.18a; 13,21; 18,37.
(4) Các môn đệ của Gio-an Tẩy Giả (1 lần): 3,28.
(5) Người phụ nữ Sa-ma-ri (1 lần): 4,39.
(6) Chúa Cha (4 lần): 5,32a.32b.37; 8,18b.
(7) Đám đông dân chúng (1 lần): 12,17.
(8) Đấng Pa-rác-lê, Thần Khí sự thật (1 lần): 15,26.
(9) Các môn đệ của Đức Giê-su (1 lần): 15,27.
(10) Thuộc hạ của thượng tế (1 lần): 18,23.
(11) Môn đệ Đức Giê-su yêu mến (2 lần): 19,35; 21,24.

   2. Điều gì làm chứng? (3 lần)

Tin Mừng Gio-an nói đến 2 điều làm chứng về Đức Giê-su:
(1) Kinh Thánh (1 lần: 5,39).
(2) Những việc của Đức Giê-su (2 lần: 5,36; 10,25).

III. Kết luận

Những quan sát trên về danh từ “lời chứng” (marturia) và động từ “làm chứng” (martureô) cho thấy tầm quan trọng của đề tài này trong Tin Mừng Gio-an. Hầu hết các lần xuất hiện đều quy về “lời chứng của Đức Giê-su” và “lời chứng về Đức Giê-su”. Trong đó, có ba mục quan trọng: (1) “Lời chứng” và “làm chứng” của Gio-an Tẩy Giả; (2) “Lời chứng” và “làm chứng” của Đức Giê-su và của Chúa Cha; (3) “Lời chứng” và “làm chứng” của người môn đệ Đức Giê-su yêu mến. Các mục này sẽ được trình bày trong những bài riêng./.


Ghi chú: 
Tác giả chịu trách nhiệm nội dung bài viết, vì thế, xin các trang web đăng lại cho hiển thị ngày tháng, nguồn bài viết và đừng chỉnh sửa hay cắt bớt nội dung. Cảm ơn.

Bài viết này đã đăng ngày 01/10/2013 trên Blog  http://leminhthongtinmunggioan.blogspot.com/
với tựa đề: “Danh từ ‘lời chứng’ (marturia) và động từ ‘làm chứng’ (martureô) trong Tin Mừng Gio-an.” Nhân dịp viết bài này bằng tiếng Pháp: “‘Le témoignage’ (marturia) et ‘témoigner’ (martureô) dans l’Évangile de Jean”, bài tiếng Việt được trình bày lại và có tựa đề ngắn hơn: “Lời chứng’ (marturia) và ‘làm chứng’ (martureô) trong Tin Mừng Gio-an.” 

6 commentaires:

  1. Cám ơn Cha về quan sát "lời chứng" và "làm chứng".
    Giữa những ngổn ngang hiện nay, xã hội chúng ta vẫn rất cần "lời chứng" và "làm chứng" để sự thật (x. Ga 8,32) được hiển sáng.

    RépondreSupprimer
  2. Thưa cha Giáo, trong năm đức tin này mọi người rất cần lời chứng kèm theo làm chứng, vì đức tin phải có hành động mới là đức tin sông, nên rất cám ơn cha về bài viết rất hay này, xin Chúa luôn đồng hành và ở cùng Cha.

    RépondreSupprimer
  3. Cam on Cha ve nhung chia se. dieu do da lam con hieu rang Tin Mung Thanh Gio- an la nhung loi chung cua nhung nhan chung. Khoi dau la Duc Giê-su noi cung long cua Chua Cha va ke den la Thanh Gio- an Tay gia , cac mon de va cac tin huu qua cac thoi dai. Thua Cha con cam nhan rang tin Mung la nhung Loi chung khong phai chi ghi bang muc viet nhung duoc ghi bang mau- bang su song. Vi the ti Mung co suc manh su song va su song vinh cuu Cam on Cha

    RépondreSupprimer
    Réponses
    1. Cảm ơn độc giả đã chia sẻ, tôi xin góp thêm vài ý.
      Điều kiện tiên quyết để làm chứng về Đức Giê-su là tin vào Người, và tin vào giáo huấn của Người. Với niềm tin mang lại sự sống đời đời này, tuỳ theo hoàn cảnh sống, người tin sống và làm chứng qua muôn vàn cách thức. Các thánh tử đạo đã làm chứng bằng màu của mình, các nhà truyền giáo làm chứng bằng lời rao giảng và bằng cuộc sống. Mọi người có thể làm chứng qua cách suy nghĩ, cách giao tiếp, cách ứng xử v.v… Có thể nói sự hiện diện của người tin đã là lời chứng đích thực./.

      Supprimer
  4. Xin chân thành tri ơn Cha bỡi những chỉ bảo hứơng dẫn. Thưa Cha, de dap tra loi khuyen cua Dức Thánh Cha Phan-xi cô nói rằng : Các con hãy đến với các Linh Mục như chú bò con khát sữa doi mẹ , neu con dich dung nghia la da chan me. Vâng đó là lý do con đến để xin Cha chỉ bảo thêm cho con cũng như các độc giả.
    Thưa Cha, con vừa đoc tin Mừng Thánh Gio- an 1, 15-34 va Gn 3, 22-35. Nếu con không lầm, đó là những lời chứng của Gio- an Tẩy giả về Chúa Gie- su. Con thưc sự nhu lạc vào trong một thế giới linh thiêng chưa khám phá hết.Thánh Gio- an tẩy giả dùng những câu phủ định để nói về chính mình như : Tôi không là…, toi khong dang .. để lam chứng ve Duc Giê- su là Thiên Chúa, là ánh sáng, là Lời ,là ân sủng, là chiên Thiên Chúa, là hôn phu , là Dấng Messia, là Dấng dầy Thánh Thân. Thêm vào đó Ngài khẳng định môt định huong thieng lieng thật tuyêt : Ngài phải lớn lên, còn Tôi phải nhỏ lại. Vâỵ đây có phải là một thái độ nội tâm tất yếu của một một ngừơi làm chứng không thưa Cha ? Hon thế nữa , điều mà con thắc mắc đó là Thánh Gio – An Tẩy giả nói : Tôi đến để làm chứng về Ngài … Tôi không biết Ngài , điều này phải hiểu như thế nào ? Nguoi lam chung , phai chang chua han la da biet Chua ? Con có nghe nói về Thần học phủ nhận, vây đây có phải là câu trả lời về điều đó không thua Cha ? Nhu Cha co lan viet : nhung dieu toi biet ve Tin Mung thanh Gio- an chi la hat nuoc trong dai duong co phai la cau tra loi cho loi noi cua Thanh Gio- An tay gia khong ? Tạ ơn Cha trước.

    RépondreSupprimer
  5. Cảm ơn độc giả đã chia sẻ, xin trả lời hai câu hỏi trong lời nhận xét trên đây:

    (1) Lời chứng của Gio-an Tẩy giả và cách thức làm chứng của ông là gương mẫu cho tất cả người tin, đặc biệt qua câu nói: “Đấng ấy (Đức Giê-su) phải lớn lên, còn thầy phải suy giảm” (Ga 3,30). Người tin sống và làm chứng để Đức Giê-su được hiện diện rõ nét hơn cho mọi người, chứ không phải làm ngược lại: người nói về Đức Giê-su được vẻ vang còn chính Đức Giê-su lại mờ nhạt.

    (2) Tại sao Gio-an làm chứng mà ông lại nói là không biết Đức Giê-su? Tôi đã tạm trả lời câu hỏi này trong bài viết ở mục số 2: Gio-an Tẩy Giả làm chứng về Đức Giê-su ở 1,19-37, đoạn văn số 8.

    RépondreSupprimer